واجبات نماز (مسأ له 620 ) واجبات نماز يازده چيز است : 1. نيت , 2. قيام , يعنى ايستادن , 3 .
تكبيرة الاحرام , يعنى گفتن ((اللّه اكبر)) دراول نماز, 4. ركوع ,، 5. سجود, 5. قرائت , 7 .
تشهد, 8. سلام , 9. ذكر, 10. ترتيب ,11.موالات , يعنى پى در پى بودن اجزاى نماز.
(مسأ له 621) از ميان واجبات نماز پنج مورد ركن است : 1. نيت , 2. تكبيرة الاحرام , 3 .
قيام در موقع گفتن تكبيرة الاحرام و قيام متصل به ركوع , يعنى ايستادن پيش از ركوع , 4. ركوع , 5. دو سجده .
(مسأ له 622) اگر نمازگزار از روى عمد يا اشتباه ركنى از اركان نماز را كم يا زيادكند, نمازش باطل ميشود اما در غير ركن اگر از روى اشتباه كم يا زياد شودنماز باطل نيست , و اگر عمدا كم يا زياد شود نماز باطل ميشود ولى بايدتوجه داشت كه زياد شدن نيت و زياد شدن قيام بدون زياد شدن تكبيرة الاحرام يا ركوع ممكن نيست و باطل شدن نماز با زياد شدن غير عمدى تكبيرة الاحرام و زياد شدن عمدى آن از جاهل قاصر مبنى بر احتياط است يعنى بايد نماز راتمام كند و دوباره بخواند.

شرح واجبات و اركان نماز

نيت (مسأ له 623) نيت يعنى اراده انجام كار و اگر انسان به كارى كه انجام ميدهدتوجه داشته باشد قهرا نيت و اراده آن كار را دارد.
انسان بايد عبادات از جمله نماز را به نيت قربت يعنى براى انجام فرمان خداوند عالم بجا آورد و لازم نيست نيت را از قلب خود بگذارند يا به زبان بگويد كه مثلا: ((چهار ركعت نماز ظهر ميخوانم قربة الى اللّه )) بلكه در نمازاحتياط كه در موارد شك در ركعات خوانده ميشود نبايد به زبان بگويد.
(مسأ له 624) انسان بايد فقط براى انجام فرمان خدا نماز بخواند و انگيزه ديگرى نداشته باشد پس اگر به انگيزه نشان دادن به مردم باشد يا خدا و مردم ـ هر دو را در نظر بگيرد نماز او باطل است اما اگر ريا در قلب نمازگزار خطور نمايد ولى تأ ثيرى درعمل او نداشته باشد نماز او صحيح است .
(مسأ له 625) اگر قسمتى از نماز را براى غير خدا بجا آورد نماز باطل ميشود چه آن قسمت واجب باشد مثل حمد و سوره , و چه مستحب باشد مانند قنوت بلكه اگر تمام نماز را براى خدا بجا آورد ولى براى نشان دادن به مردم در جاى مخصوص مثل مسجد, يا در وقت مخصوص مثل اول وقت , و يا به طرزمخصوصى مثلا با جماعت , نماز بخواند نمازش باطل است .
(مسأ له 626) تعيين شماره ركعتهاى نماز لازم نيست , ولى نمازگزار بايد هنگام شروع نماز متوجه باشد نمازى را كه قصد دارد بخواند نماز ظهر است يا عصر,نماز قضاست يا ادا و نيز در مثل نماز صبح و نافله آن كه تعيين هر كدام متوقف بر قصد وجوب يا استحباب است بايد نيت وجوب يا استحباب نمايد.
(مسأ له 627) انسان بايد از آغاز تا پايان نماز يا هر عبادت ديگر به نيت خود باقى باشد, و اگر مثلا در بين نماز چنان غافل شود كه نداند چه ميكند, نمازش باطل است .

تكبيرة الاحرام (مسأ له 628) گفتن الله اكبر در اول هر نماز, واجب و ركن است و بايد اين دوكلمه را پشت سر هم و به عربى صحيح بگويد.
(مسأ له 629) بنابر احتياط نبايد تكبيرة الاحرام را به چيزى كه پيش از آن يا بعداز آن ميخواند بچسباند.
(مسأ له 630) موقع تكبيرة الاحرام بايد بدن آرام باشد و چنانچه عمدا در حال حركت بگويد نماز باطل است و اگر سهوا در حال حركت باشد بنابر احتياطبايد نماز را تمام كند و دوباره بخواند.
(مسأ له 631) تكبير و حمد و سوره و ذكر و دعا را بايد طورى بخواند كه خودش بشنود و اگر در اثر سنگينى يا كرى گوش يا سر و صداى زياد, نميشنود, بايدطورى بگويد كه اگر مانعى نباشد بشنود.
(مسأ له 632) مستحب است بعد از تكبيرة الاحرام بگويد: ((يا محسن قد اتاك المسيئ و قد امرت المحسن ان يتجاوز عن المسيئ انت المحسن و انا المسيئ بحق محمد و آل محمد صل على محمد و آل محمد وتجاوز عن قبيح ما تعلم منى )) يعنى اى خدايى كه به بندگان احسان ميكنى ,بنده گنهكار نزد تو آمده و تو امر كرده اى كه نيكوكار از گنهكار بگذرد, تونيكوكارى و من گناهكار به حق محمد و آل محمد(ص ) بر محمد و آل محمددرود بفرست و از بديهايى كه ميدانى از من سر زده بگذر.
(مسأ له 633) مستحب است موقع گفتن تكبير اول نماز, و تكبيرهاى بين نماز,دستها را تا مقابل گوشها بالا ببرد.

(مسأ له 634) اگر شك كند كه تكبيرة الاحرام را گفته يا نه , چنانچه مشغول قرائت شده است به شك خود اعتنا نكند و اگر هنوز چيزى از قرائت را نخوانده بايد تكبير بگويد.
(مسأ له 635) اگر بعد از گفتن تكبيرة الاحرام شك كند كه آنرا صحيح گفته است يا نه , اگر چه مشغول قرائت شده باشد بنابر احتياط بايد نماز را تمام كند و دوباره بخواند.

قيام (مسأ له 636 ) قيام در موقع گفتن تكبيرة الاحرام و قيام پيش از ركوع كه آن راقيام متصل به ركوع ميگويند ركن است , ولى قيام در حال خواندن حمد و سوره و قيام بعد از ركوع ركن نيست و اگر كسى آنرا از روى فراموشى ترك كند,نمازش صحيح است .
و اگر كسى قيام در حال تكبيرة الاحرام را فراموش كند بنابر احتياط بايد نماز را تمام كند و دوباره بخواند.
(مسأ له 637) واجب است پيش از گفتن تكبيرة الاحرام و بعد از آن لحظاتى بايستد تا يقين كند در حال ايستادن تكبير گفته است .
(مسأ له 638) اگر ركوع را فراموش كند و بعد از حمد و سوره بنشيند و يادش بيايد كه ركوع نكرده , بايد بايستد و به ركوع رود و اگر بدون اين كه بايستد, به حال خميدگى به ركوع برگردد, چون قيام متصل به ركوع را به جا نياورده , نمازاو باطل است .
(مسأ له 639) موقعى كه ايستاده است بايد بدن را حركت ندهد و به طرفى خم نشود و بنابر احتياط به جائى تكيه نكند اما اگر از روى ناچارى يا فراموشى باشد اشكال ندارد.
ولى درموقع تكبيرة الاحرام يا قيام متصل به ركوع اگر ازروى فراموشى هم حركت داشته باشد بنابر احتياط بايد نماز را تمام كند ودوباره بخواند.
(مسأ له 640) بنابر احتياط در موقع ايستادن , هر دو پا بايد روى زمين باشد ولى لازم نيست سنگينى بدن روى هر دو پا باشد.
(مسأ له 641) كسى كه ميتواند درست بايستد اگر پاها را خيلى باز كند بنابراحتياط نمازش باطل است .
(مسأ له 642) موقعى كه انسان ميخواهد در نماز كمى جلو يا عقب رود يا كمى بدن را به راست يا چپ حركت دهد بايد چيزى نگويد ولى بحول اللّه و قوته اقوم و اقعد را بايد در حال برخاستن بگويد.
(مسأ له 643) در موقع گفتن اذكار واجب بايد بدن آرام باشد و بنابر احتياط درموقع اذكار مستحب نيز بايد بدن آرام باشد.
(مسأ له 644) اگر در حال حركت بدن , ذكر مستحبى بگويد, مثلا موقع رفتن به ركوع يا رفتن به سجده , تكبير بگويد, چنانچه آن را به قصد ذكرى كه در نمازدستور داده اند بگويد, بنابر احتياط بايد نماز را دوباره بخواند و اگر به اين قصد نگويد, بلكه بخواهد ذكرى گفته باشد نماز صحيح است .
(مسأ له 645) حركت دادن دست و انگشتان در موقع حمد, اشكال ندارد, اگرچه احتياط مستحب آن است كه آنها را هم حركت ندهند.
(مسأ له 646) اگر موقع خواندن حمد و سوره , يا خواندن تسبيحات بى اختيار بقدرى حركت كند كه از حال آرام بودن خارج شود, بنابر احتياط بعد از آرام گرفتن بدن , آنچه را در حال حركت خوانده دوباره بخواند.
(مسأ له 647) اگر در بين نماز از ايستادن عاجز شود بايد بنشيند و اگر ميداندكه قبل از وقت ميتواند نماز را ايستاده بخواند, بنابر احتياط بنشيند و نماز راتمام كند و دوباره به طور ايستاده بخواند.
و اگر در بين نماز از نشستن هم عاجز شود بايد بخوابد و اگر ميداند كه قبل از وقت ميتواند نماز را نشسته بخواند, بنابر احتياط بخوابد و نماز را تمام كند و دوباره بخواند.
در هر دوصورت تا بدنش آرام نگرفته بايد چيزى نخواند.
(مسأ له 648) تا انسان ميتواند ايستاده نماز بخواند, نبايد بنشيند مثلا كسى كه در موقع ايستادن , بدنش حركت ميكند يا مجبور است به چيزى تكيه دهد, يا بدنش را مختصرى كج كند, يا خم شود يا پاها را بيشتر از معمول گشاد بگذاردبه طورى كه ايستاده صدق كند, بايد به طورى كه ميتواند ايستاده نماز بخواند ولى اگر به هيچ نحو حتى مثل حال ركوع هم نتواند بايستد, بايد راست بنشيندو نشسته نماز بخواند و اگر به حال ركوع ميتواند بايستد بنابر احتياط بايد هم به حال ركوع و هم نشسته نماز بخواند.
(مسأ له 649) تا انسان ميتواند بنشيند نبايد خوابيده نماز بخواند و اگر نتواندراست بنشيند, بايد هر طور كه ميتواند بنشيند و اگر به هيچ قسم نميتواندبنشيند, بايد بطورى كه در احكام قبله گفته شد, به پهلوى راست بخوابد و اگرنميتواند, به پهلوى چپ و اگر آن هم ممكن نيست به پشت بخواند, بطورى كه كف پاهاى او رو به قبله باشد.
(مسأ له 650) كسى كه نشسته نماز ميخواند, اگر بعد از خواندن حمد و سوره بتواند بايستد, و ركوع را ايستاده بجا آورد, بايد بايستد و از حال ايستاده به ركوع رود و اگر نتواند, بايد ركوع را هم نشسته به جا آورد.
(مسأ له 651) كسى كه خوابيده نماز ميخواند, اگر در بين نماز بتواند بنشيند,بايد مقدارى را كه ميتواند, نشسته بخواند.
و نيز اگر ميتواند بايستد, بايدمقدارى را كه ميتواند, ايستاده بخواند, ولى تا بدنش آرام نگرفته بايد چيزى نخواند.
(مسأ له 652) كسى كه نشسته نماز ميخواند اگر در بين نماز بتواند بايستد بايدمقدارى را كه ميتواند, ايستاده بخواند ولى تا بدنش آرام نگرفته , بايد چيزى نخواند.
(مسأ له 653) كسى كه ميتواند بايستد اگر بترسد كه در اثر ايستادن مريض شوديا ضررى به او برسد, ميتواند نشسته نماز بخواند و اگر از نشستن هم بترسد,ميتواند خوابيده نماز بخواند.
(مسأ له 654) اگر انسان احتمال بدهد كه تا آخر وقت بتواند ايستاده نماز بخواند,بنابر احتياط بايد نماز را تأ خير بيندازد.
(مسأ له 655) مستحب است در حال ايستادن , بدن را راست نگهدارد, شانه ها راپايين بيندازد, دستها را روى رانها بگذارد, انگشتها را به هم بچسباند, جاى سجده را نگاه كند, سنگينى بدن را به طور مساوى روى دو پا بيندازد, باخضوع و خشوع باشد, پاها را پس و پيش نگذارد, اگر مرد است پاها را از سه انگشت باز تا يك وجب فاصله دهد و اگر زن است پاها را به هم بچسباند.

قرائت (مسأ له 656 ) در ركعت اول و دوم نمازهاى واجب يوميه , انسان بايد اول حمد وبعد از آن بنابر احتياط يك سوره تمام بخواند.
(مسأ له 657) بنابر احتياط سوره هاى الضحى و الم نشرح و همچنين سوره هاى فيل و قريش در نماز يك سوره حساب ميشوند و بايد با همان ترتيبى كه درقرآن آمده و با گفتن بسم الله الرحمن الرحيم براى هر كدام خوانده شوند.
(مسأ له 658) سوره اى كه نمازگزار ميخواهد بخواند بنابر احتياط بايد بسم الله الرحمن الرحيم آن را به نيت همان سوره بگويد پس نميتواند اول بسم الله الرحمن الرحيم را بگويد و بعد سوره را انتخاب نمايد و يا آن را به قصدسوره اى بگويد و سوره ديگرى بخواند.
(مسأ له 659) اگر وقت تنگ باشد يا انسان ناچار شود سوره را نخواند مثل آنكه بترسد دزد يا درنده به او آسيب برساند نبايد سوره را بخواند.
(مسأ له 660) اگر عمدا سوره را پيش از حمد بخواند بنابر احتياط بايد حمد رابخواند و دوباره سوره بخواند و نمازش را هم دوباره بخواند.
و اگر اشتباهاسوره را پيش از حمد بخواند و در بين آن يادش بيايد, بايد سوره را رها كند وبعد از خواندن حمد, سوره را از اول بخواند و اگر قبل از ركوع يادش بيايد بنابر احتياط بايد به قصد قربت سوره را بعد از حمد دوباره بخواند.
(مسأ له 661) اگر حمد و سوره يا يكى از آنها را فراموش كند و بعد از رسيدن به ركوع بفهمد نمازش صحيح است ولى بنابر احتياط بايد براى هر يك از آنها دو سجده سهو بجا آورد.
(مسأ له 662) اگر پيش از آن كه براى ركوع خم شود, بفهمد كه حمد و سوره رانخوانده بايد بخواند.
و اگر بفهمد سوره را نخوانده , بايد فقط سوره را بخواندولى اگر بفهمد حمد تنها را نخوانده , بايد اول حمد و بنابر احتياط بعد از آن سوره را بخواند, و بنابر احتياط دو سجده سهو به خاطر زياد شدن سوره بجا آورد و نيز اگر خم شود و پيش از آن كه به ركوع برسد, بفهمد حمد و سوره , يا سوره تنها, يا حمد تنها را نخوانده , بايد بايستد و به همين دستور عمل نمايد.
(مسأ له 663) اگر در نماز يكى از چهار سوره اى راكه آيه سجده دارد عمدابخواند بنابر احتياط بايد سجده را بجا آورد و سپس برخيزد و حمد و سوره ديگرى بخواند و نماز را تمام كند و دوباره بخواند و اگر اشتباها بخواندچنانچه پيش از رسيدن به آيه سجده متوجه شود, در صورتى كه به نصف نرسيده بايد آنرا رها كند و سوره ديگر بخواند و در صورتى كه بعد از نصف بوده نماز را تمام كند و احتياطا دوباره بخواند و اگر بعد از خواندن آيه سجده بفهمد, بنابر احتياط بايد در بين نماز با اشاره سجده كند و سوره را تمام كند و يك سوره ديگر بدون نيت وجوب يا استحباب بخواند.
(مسأ له 664) اگر در نماز آيه سجده را بشنود, بنابر احتياط بايد با اشاره سجده كند بعد از نماز سجده آنرا بجا آورد و نماز را هم بنابر احتياط اعاده كند(1).
(مسأ له 665) در نماز مستحبى خواندن سوره لازم نيست , اگر چه آن نماز با نذرواجب شده باشد, ولى در بعضى از نمازهاى مستحبى مثل نماز وحشت كه سوره مخصوصى دارد, اگر بخواهد به دستور آن نماز رفتار كرده باشد, بايدهمان سوره را بخواند.
(مسأ له 666) در نماز جمعه و در نماز ظهر روز جمعه , مستحب است در ركعت اول بعد از حمد, سوره جمعه و در ركعت دوم بعد از حمد, سوره منافقين رابخواند و اگر مشغول يكى از اينها شود, بنابر احتياط نميتواند آن را رها كند و سوره ديگر بخواند.
(مسأ له 667) اگر بعد از حمد مشغول خواندن سوره قل هو اللّه احد يا سوره قل يا ايها الكافرون شود, نميتواند آن را رها كند و سوره ديگر بخواند ولى درنماز جمعه و نماز ظهر روز جمعه اگر از روى فراموشى به جاى سوره جمعه و منافقين , يكى از اين دو سوره را بخواند, تا به نصف نرسيده , ميتواند آن رارها كند و سوره جمعه و منافقين بخواند.
(مسأ له 668) اگر در نماز جمعه يا نماز ظهر روز جمعه عمدا سوره قل هو اللّه احد يا سوره قل يا ايها الكافرون بخواند, اگر چه به نصف نرسيده باشد بنابراحتياط نميتواند رها كند و سوره جمعه و منافقين را بخواند.
(مسأ له 669) اگر در نماز, غير از سوره قل هو اللّه احد و قل يا ايها الكافرون سوره ديگرى بخواند, تا به نصف نرسيده ميتواند رها كند و سوره ديگربخواند و بنابر احتياط بين ثلث و نصف هم آن را رها نكند.
(مسأ له 670) اگر مقدارى از سوره را فراموش كند يا از روى ناچارى , مثلا به خاطر تنگى وقت يا جهت ديگر نشود آن را تمام كند, ميتواند آن سوره را رهاكند و سوره ديگر بخواند اگر چه از نصف گذشته باشد يا سوره اى كه خوانده قل هو اللّه احد, يا قل يا ايها الكافرون باشد.
و احتياط اين است كه اگر مشغول سوره اى غير از توحيد و كافرون است , به اين دو سوره برگردد مگر در روزجمعه كه به سوره جمعه و منافقين برگردد.
(مسأ له 671) مردان بنابر احتياط, بايد حمد و سوره نماز صبح و مغرب و عشأ را بلند بخوانند و مردان و زنان بنابر احتياط, بايد حمد و سوره نماز ظهر وعصر را آهسته بخوانند.
(مسأ له 672) مرد بنابر احتياط بايد در نماز صبح و مغرب و عشأ تمام كلمات حمد و سوره حتى حرف آخر آنها را بلند بخواند.
(مسأ له 673) زن ميتواند حمد و سوره نماز صبح و مغرب و عشأ را بلند ياآهسته بخواند ولى اگر نامحرم صدايش را بشنود بنابر احتياط بايد آهسته بخواند.
(مسأ له 674) اگر در جايى كه بايد نماز را بلند بخواند عمدا آهسته بخواند يا درجايى كه بايد آهسته بخواند عمدا بلند بخواند, نماز باطل است ولى اگر ازروى فراموشى يا ندانستن مسأ له باشد نماز صحيح است و اگر در بين خواندن حمد و سوره بفهمد اشتباه كرده لازم نيست مقدارى را كه خوانده دوباره بخواند.
(مسأ له 675) ملاك در بلند و آهسته بودن صدا تشخيص عرف و جوهره صداست .
بنابر اين اگر صدا به اندازه اى آهسته باشد كه فقط خودش بشنود وبه نظر مردم بلند به حساب نيايد ـ هر چند جوهره داشته باشد ـ كافى نيست و نيز اگر صداى او جوهره نداشته باشد, اگر چه ديگران هم بشنوند, آهسته محسوب ميشود.
(مسأ له 676) كسى كه در خواندن حمد و سوره بيش از معمول صدايش را بلندكند, بنابر احتياط نمازش باطل است .
(مسأ له 677) انسان بايد نماز را ياد بگيرد كه غلط نخواند و كسى كه به هيچ وجه نميتواند صحيح آن را ياد بگيرد بايد هر طور كه ميتواند بخواند و احتياطآن است كه نماز را به جماعت بخواند.
(مسأ له 678) كسى كه حمد و سوره و قسمتهاى ديگر نماز را به درستى نميداندو ميتواند ياد بگيرد چنانچه وقت نماز وسعت دارد بايد ياد بگيرد و اگر وقت تنگ است بنابر احتياط بايد نمازش را به جماعت بخواند.
(مسأ له 679) بنابر احتياط نبايد براى ياد دادن واجبات نماز مزد بگيرند ولى براى مستحبات آن ا شكال ندارد.
(مسأ له 680) اگر يكى از كلمات حمد يا سوره را نداند, يا عمدا آن را نگويد يا به جاى حرفى حرف ديگر بگويد, مثلا به جاى (ض ), (ز) بگويد يا جايى كه بايدبدون زير و زبر خوانده شود, زير و زبر بدهد, يا تشديد را نگويد بنابر احتياط,نماز او باطل است .
(مسأ له 681) اگر انسان تلفظ كلمه اى را صحيح بداند و در نماز همانطور بخواندو بعد بفهمد غلط خوانده است بنابر احتياط بايد دوباره نماز بخواند و اگر وقت گذشته است قضا كند.
(مسأ له 682) اگر زير و زبر كلمه اى را نداند يا نداند مثلا كلمه اى با سين تلفظميشود يا با صاد, بايد ياد بگيرد و چنانچه دو جور تلفظ كند نمازش باطل است .
(مسأ له 683) اگر در كلمه اى واو باشد و حرف قبل از واو در آن كلمه پيش داشته باشد و حرف بعد از واو درآن كلمه همزه باشد مثل كلمه سؤ, بنابر احتياطبايد آن واو را مد بدهد يعنى آن را بكشد و همچنين اگر در كلمه اى الف باشد وحرف قبل از الف در آن كلمه زبر داشته باشد و حرف بعد از الف در آن كلمه همزه باشد مثل جأ بنابر احتياط, بايد الف آن را بكشد و نيز اگر در كلمه اى يأ باشد و حرف پيش از يأ در آن كلمه زير داشته باشد و حرف بعد از يأ در آن كلمه همزه باشد مثل جئ بنابر احتياط, بايد يأ را با مد بخواند.
و اگر بعد ازاين واو و الف و يأ بجاى همزه , حرفى باشد كه ساكن است يعنى زير و زبر و پيش نداشته باشد, باز بنابر احتياط بايد اين سه حرف را با مد بخواند, يعنى حداقل آن را به اندازه تلفظ دو الف بكشد مثلا در و لا الضالين كه بعد از الف ,حرف لام ساكن است , بنابر احتياط الف را با مد بخواند.
(مسأ له 684) تنوين و نون ساكنه اگر به كلمه اى كه با يكى از حروف يا, را, ميم ,لام , واو و نون شروع ميشود برسد, احتياط آن است كه ادغام كند يعنى نون رابه آن حرف تبديل كند و با تشديد بگويد.
(مسأ له 685) بنابر احتياط در نماز وقف به حركت و وصل به سكون ننمايد.
وقف به حركت آن است كه حركت حرف آخر كلمه را تلفظ كند و بين آن كلمه و كلمه بعدش فاصله دهد و وصل به سكون يعنى حركت حرف آخر كلمه را تلفظ نكند و آن كلمه را به كلمه بعد بچسباند.
(مسأ له 686) در ركعت سوم و چهارم نماز ميتواند يك مرتبه حمد يا سه مرتبه تسبيحات اربعه بخواند و بنابر احتياط يك مرتبه كافى نيست .
و مأ موم درنمازهاى جهريه بنابر احتياط تسبيحات بخواند نه حمد.
(مسأ له 687) در تنگى وقت بايد تسبيحات اربعه را يك مرتبه بگويد.
(مسأ له 688) بر مرد و زن واجب است كه در ركعت سوم و چهارم , حمد وتسبيحات را آهسته بخوانند.
(مسأ له 689) اگر در ركعت سوم و چهارم حمد بخواند, بنابر احتياط بايد بسم اللّه آن را هم آهسته بگويد.
(مسأ له 690) كسى كه نميتواند تسبيحات را ياد بگيرد يا درست بخواند بايد درركعت سوم و چهارم حمد بخواند.
(مسأ له 691) اگر در دو ركعت اول نماز به خيال اينكه دو ركعت آخر است تسبيحات بگويد, چنانچه پيش از ركوع بفهمد, بايد حمد و سوره را بخواند وبنابر احتياط دو سجده سهو بعد از نماز بجا آورد و اگر در ركوع يا بعد از ركوع ح بفهمد, نمازش صحيح است ولى بنابر احتياط بعد از نماز دو سجده سهو بجا آورد.
(مسأ له 692) اگر در دو ركعت آخر نماز به خيال اينكه در ركعت اول است حمدبخواند, يا در دو ركعت اول نماز به گمان اينكه در دو ركعت آخر است حمدبخواند, چه پيش از ركوع بفهمد چه بعد از آن نمازش صحيح است .
(مسأ له 693) اگر در ركعت سوم يا چهارم بخواهد حمد بخواند ولى تسبيحات به زبانش بيايد يا بخواهد تسبيحات بخواند ولى حمد به زبانش بيايد, بنابراحتياط بايد آنرا رها كند و دوباره حمد يا تسبيحات بخواند ولى اگر عادتش خواندن چيزى بوده كه بر زبانش جارى شده است همان را تمام كند و نمازش صحيح است .
(مسأ له 694) كسى كه عادت دارد در ركعت سوم و چهارم تسبيحات بخواند اگربدون قصد مشغول خواندن حمد شود بنابر احتياط بايد آن را رها كند و دوباره حمد يا تسبيحات بخواند.
(مسأ له 695) در ركعت سوم و چهارم مستحب است بعد از تسبيحات استغفار كند.
(مسأ له 696) اگر در حال استغفار در ركعت سوم يا چهارم شك كند كه حمد ياتسبيحات را خوانده است يا نه بايد بدون نيت وجوب يا استحباب آن رادوباره بخواند ولى اگر پيش از خم شدن براى ركوع قبل از آنكه استغفار كندشك كند بايد حمد يا تسبيحات را بخواند و اگر در ركوع شك كند بايد به شك خود اعتنا نكند.
(مسأ له 697) هرگاه شك كند كه آيه يا كلمه اى را درست گفته يا نه , اگر به چيزى كه بعد از آن است مشغول نشده , بايد احتياطا آن آيه يا كلمه را بدون نيت وجوب يا استحباب بطور صحيح بگويد و اگر به چيزى كه بعد از آن است مشغول شده , چنانچه آن چيز ركن باشد مثل آن كه در ركوع شك كند كه فلان كلمه از سوره را درست گفته يانه , بايد به شك خود اعتنا نكند, و اگر ركن نباشد, مثلا موقع گفتن اللّه الصمد شك كند كه قل هو اللّه احد را درست گفته يا نه , بنابر احتياط آن آيه يا كلمه را دوباره بدون نيت وجوب يا استحباب بطورصحيح بگويد و اگر چند مرتبه هم شك كند, وظيفه اش همين است اما اگر به حد وسواس برسد بايد اعتنا نكند و اگر باز هم بگويد بنابر احتياط بايد نمازش را دوباره بخواند.
(مسأ له 698) مستحب است در ركعت اول , پيش از خواندن حمد بگويد اعوذباللّه من الشيطان الرجيم و در ركعت اول و دوم نماز ظهر و عصر امام جماعت بسم اللّه الرحمن الرحيم را بلند بگويد ولى در نماز فرادى , بلند گفتن آن اشكال دارد و مستحب است حمد و سوره را شمرده بخواند و در آخر هر آيه وقف كند يعنى آن را به آيه بعد نچسباند, و در حال خواندن حمد و سوره به معناى آن آيه توجه داشته باشد.
اگر نماز را به جماعت ميخواند, بعد از تمام شدن حمد امام , و اگر انفرادى ميخواند, بعد از آن كه حمد را تمام كرد بگويدالحمدللّه رب العالمين .
بعد از خواندن سوره قل هو اللّه احد يك يا دو مرتبه كذلك اللّه ربى يا سه مرتبه كذلك اللّه ربنا بگويد بعد از خواندن سوره كمى صبركند بعد تكبير پيش از ركوع را بگويد يا قنوت بخواند.
(مسأ له 699) مستحب است در تمام نمازها در ركعت اول , سوره انا انزلناه و درركعت دوم , سوره قل هو اللّه احد بخواند.
(مسأ له 700) مكروه است در تمام نمازهاى يك شبانه روز سوره قل هو اللّه احدرا نخواند.
(مسأ له 701) خواندن سوره قل هو اللّه احد به يك نفس مكروه است .
(مسأ له 702) سوره اى را كه در ركعت اول خوانده مكروه است در ركعت دوم بخواند ولى اگر سوره قل هو اللّه احد را در هر دو ركعت بخواند مكروه نيست .

ركوع (مسأ له 703) در هر ركعت بعد از قرائت بايد به اندازه اى خم شود كه بتواند كف دست را بر زانو بگذارد بلكه بنابر احتياط بايد كف دست را بر زانو بگذارد.
(مسأ له 704) خم شدن بايد به قصد ركوع باشد, پس اگر به قصد كار ديگرى مثلا براى كشتن جانور خم شود, نميتواند آن را ركوع حساب كند بلكه بايدبايستد(2) و دوباره براى ركوع خم شود و با اين عمل , ركن زياد نشده و نماز باطل نميشود.
(مسأ له 705) كسى كه دست يا زانوى او با دست و زانوى ديگران فرق دارد,مثلا دستش خيلى بلند است كه اگر كمى خم شود به زانو ميرسد يا زانوى اوپايين تر از مردم ديگر است كه بايد خيلى خم شود تا دستش به زانو برسد بايدبه اندازه معمول خم شود به گونه اى كه بگويند ركوع كرده است .
(مسأ له 706) كسى كه نشسته نماز ميخواند براى ركوع بايد بنابر احتياط به قدرى خم شود كه صورتش مقابل زانوها برسد و كسى كه خوابيده نمازميخواند بايد براى ركوع و سجده اشاره كند.
(مسأ له 707) بنابر احتياط در ركوع حداقل سه مرتبه سبحان اللّه يا يك مرتبه سبحان ربى العظيم وبحمده بگويد.
(مسأ له 708) ذكر ركوع بايد دنبال هم و به عربى صحيح گفته شود و مستحب است آن را سه يا پنج يا هفت مرتبه بلكه بيشتر بگويد و نيز در موقع ذكر ركوع بايد بدن آرام باشد و اگر بى اختيار حركت كند بنابر احتياط بايد بعد از آرام گرفتن بدن , دوباره ذكر بگويد.
(مسأ له 709) اگر پيش از تمام شدن ذكر واجب , عمدا سر از ركوع برداردنمازش باطل است و اگر سهوا سر بردارد, چنانچه پيش از آنكه از حال ركوع خارج شود, يادش بيايد كه ذكر ركوع را تمام نكرده , بايد در حال آرامى بدن دوباره ذكر را بگويد و اگر بعد از آن كه از حال ركوع خارج شد, يادش بيايدنماز او صحيح است .
(مسأ له 710) اگر نتواند به مقدار ذكر در ركوع بماند, بنابر احتياط بايد پيش ازآنكه از حال ركوع خارج شود, ذكر را بگويد و اگر نتواند, بنابر احتياط در حال برخاستن بدون نيت وجوب يا استحباب بگويد.
(مسأ له 711) اگر بخاطر مريضى و مانند آن نتواند در ركوع آرامش خود را حفظكند نماز صحيح است ولى بايد در همان حال ذكر واجب را بگويد.
(مسأ له 712) اگر نتواند به اندازه ركوع خم شود بايد به چيزى تكيه دهد و ركوع كند و اگر باز نتواند بطور معمول ركوع كند بايد بنابر احتياط هر اندازه ميتواندخم شود و اشاره به ركوع نيز بنمايد و اگر هيچ نتواند خم شود بايد براى ركوع با سر اشاره كند(3).
(مسأ له 713) كسى كه ميتواند ايستاده نماز بخواند اگر نتواند در حال ايستاده ركوع كند, بايد ايستاده نماز بخواند و براى ركوع با سر اشاره كند و اگر نتوانداشاره كند, بايد به نيت ركوع چشمها را بر هم بگذارد و ذكر آن را بگويد و به نيت برخاستن از ركوع , چشمها را باز كند و اگر از اين هم عاجز است بنابراحتياط بايد در قلب , نيت ركوع كند و با دست هم اشاره كند و ذكر آن را بگويد(4).
(مسأ له 714) كسى كه نميتواند ايستاده يا نشسته ركوع كند و براى ركوع فقطميتواند در حالى كه نشسته است كمى خم شود كه به حد ركوع نرسد يا درحالى كه ايستاده است با سر اشاره كند, بايد ايستاده نماز بخواند و براى ركوع با سر اشاره نمايد و بنابر احتياط نماز ديگرى هم بخواند و موقع ركوع آن بنشيند و هر قدر ميتواند براى ركوع خم شود.
(مسأ له 715) اگر بعد از رسيدن به حد ركوع و آرام گرفتن بدن , سر را بردارد ودو مرتبه به قصد ركوع به اندازه ركوع خم شود, نمازش باطل است و نيز اگربعد از آنكه به اندازه ركوع خم شد و بدنش آرام گرفت به قصد ركوع به قدرى خم شود كه از اندازه ركوع بگذرد و دوباره به ركوع برگردد, بنابر احتياط نمازش باطل است اگر چه احتياط آن است كه در صورت دوم نماز را تمام كندو بعد دوباره بخواند.
(مسأ له 716) بعد از تمام شدن ذكر ركوع , بايد راست بايستد و بعد از آنكه بدن آرام گرفت به سجده رود و اگر عمدا پيش از ايستادن , يا پيش از آرام گرفتن بدن به سجده رود نماز باطل است .
(مسأ له 717) اگر ركوع را فراموش كند و پيش از آن كه به سجده برسد, يادش بيايد, بايد بايستد بعد به ركوع رود و چنانچه به حالت خميدگى به ركوع برگردد, نمازش باطل است .
(مسأ له 718) اگر بعد از آنكه پيشانياش به مهر برسد يادش بيايد كه ركوع نكرده است بايد برگردد و ركوع را بعد از ايستادن به جا آورد و بنابر احتياطبعد ازنماز دو سجده سهو براى زياد شدن سجده به جا آورد و نماز را هم دوباره بخواند و در صورتى كه در سجده دوم يادش بيايد نمازش باطل است .
(مسأ له 719) مستحب است پيش از رفتن به ركوع در حالى كه راست ايستاده ,تكبير بگويد و در ركوع زانوها را به عقب دهد و پشت را صاف نگهدارد وگردن را بكشد و مساوى پشت نگهدارد و بين دو قدم را نگاه كند و پيش از ذكريا بعد از آن صلوات بفرستد و بعد از آن كه از ركوع برخاست و راست ايستاد, در حال آرامى بدن بگويد سمع اللّه لمن حمده .
مستحب است در ركوع زنها دست را از زانو بالاتر بگذارند و زانو را به عقب ندهند.

سجود (مسأ له 720) نماز گزار بايد در هر ركعت بعد از ركوع به قصد خضوع , پيشانى وكف دو دست و سر دو زانو و سر دو انگشت بزرگ پاها را بر زمين بگذارد.
(مسأ له 721) اگر كسى در نماز واجب عمدا يا سهوا هر دو سجده از يك ركعت را ترك كند يا دو سجده ديگر به آنها اضافه كند, بنابر احتياط نمازش باطل است .
همچنين است اگر يك سجده را عمدا كم يا زياد نمايد.
و اگر ازروى فراموشى يك سجده را بجا نياورد چنانچه پيش از ركوع ركعت بعديادش بيايد بايد برگردد و آن را بجا آورد و سپس آنچه را خوانده دوباره بخواند و بنابر احتياط براى هر يك از ايستادن و ذكر بيجا دو سجده سهو انجام دهد و اگر پس از رسيدن به ركوع ركعت بعد يادش بيايد بايد بعد از نماز قضاى آن سجده را بجا آورد و بنابر احتياط دو سجده سهو نيز انجام دهد.
(مسأ له 722) اگر پيشانى را عمدا يا سهوا به زمين نگذارد, سجده نكرده است .
اگر چه جاهاى ديگر به زمين برسد ولى اگر پيشانى را به زمين بگذارد و سهواجاهاى ديگر را به زمين نرساند, يا سهوا ذكر نگويد سجده صحيح است .
(مسأ له 723) بنابر احتياط در سجده , حداقل سه مرتبه سبحان اللّه يا يك مرتبه سبحان ربى الا على و بحمده بگويد و مستحب است سبحان ربى الا على و بحمده را سه يا پنج يا هفت مرتبه بگويد.
(مسأ له 724) ذكر واجب و مستحب سجده را (5) اگر به قصد ذكر خاص بگويد, بايد بدن آرام باشد.
(مسأ له 725) اگر پيش از آنكه پيشانى به زمين برسد و بدن آرام بگيرد عمداذكر سجده را بگويد بنابر احتياط بايد بعد از رسيدن پيشانى به زمين دوباره ذكر بگويد و نمازش را هم دوباره بخواند و اگر پيش از تمام شدن ذكر عمداسر از سجده بردارد نماز باطل است .
(مسأ له 726) اگر پيش از آنكه پيشانى به زمين برسد و بدن آرام گيرد, سهواذكرسجده را بگويد و پيش از آنكه سر از سجده بردارد, بفهمد اشتباه كرده بايددوباره در حال آرام بودن , ذكر را بگويد.
(مسأ له 727) اگر بعد از آنكه سر از سجده برداشت , بفهمد كه پيش از آرام گرفتن بدن , ذكر را گفته يا پيش از آنكه ذكر سجده تمام شود سر برداشته , نمازش صحيح است .
(مسأ له 728) اگر موقعى كه ذكر سجده را ميگويد, يكى از هفت عضو را عمدااز زمين بردارد, بنابر احتياط بايد بعد از گذاشتن آن عضو, دوباره ذكر را بگويدو نمازش را هم دوباره بخواند.
ولى موقعى كه مشغول گفتن ذكر نيست , اگرغير پيشانى جاى ديگر را از زمين بردارد و دوباره بگذارد اشكال ندارد.
(مسأ له 729) اگر پيش از تمام شدن ذكر سجده سهوا پيشانى را از زمين برداردنميتواند دوباره به زمين بگذارد و بايد آن را يك سجده حساب كند, ولى اگرجاهايى ديگر را سهوا از زمين بردارد, بايد دو مرتبه به زمين بگذارد و ذكر را بگويد.
(مسأ له 730) بعد از تمام شدن ذكر سجده اول بايد بنشيند تا بدن آرام گيرد ودوباره به سجده رود.
(مسأ له 731) موقع سجده جاى پيشانى نمازگزار بايد بنابر احتياط از جاى ايستادن او و زانوها و سر انگشت پاهايش بلندتر يا كوتاهتر از چهار انگشت بسته نباشد و اگر اين مقدار هم موجب شود كه عرفا جاى سجده بلندتر يا كوتاهتر محسوب شود, بنابر احتياط بايد كمتر شود تا حدى كه عرفا نگويند بلندتر يا كوتاهتر است , چه زمين شيبدار باشد يا بدون شيب .
(مسأ له 732) اگر پيشانى را اشتباها بر جايى بگذارد كه نسبت به جاى پاى اوبالاتر يا پائين تر از چهار انگشت بسته است چنانچه تفاوت بقدرى است كه نميگويند در حال سجده است بنابر احتياط بايد سر را بردارد و به جايى كه سجده بر آن صحيح است بگذارد و نماز را هم دوباره بخواند و اگر بقدرى كم است كه ميگويند در حال سجده است بنابر احتياط بايد سر را بجايى كه سجده بر آن صحيح است بكشاند و نماز را هم دوباره بخواند و اگر نميتواند سر رابكشاند بايد نماز را تمام كند و دوباره بخواند(6).
(مسأ له 733) بايد بين پيشانى و آنچه بر آن سجده ميكند چيزى نباشد پس اگرمهر بقدرى چرك باشد كه پيشانى به خود مهر نرسد, سجده باطل است ولى اگر رنگ مهر تغيير كرده باشد اشكال ندارد.
(مسأ له 734) در سجده بايد كف دست را بر زمين بگذارد ولى در حال ناچارى پشت دست هم مانعى ندارد, و اگر پشت دست ممكن نباشد, بنابر احتياط بايدمچ دست را بگذارد, و چنانچه آن را هم نتواند, بنابر احتياط بايد تا آرنج , هرجا را كه ميتواند بر زمين بگذارد و اگر آن هم ممكن نيست , بنابر احتياط بازو را بر زمين بگذارد و كافيست .
(مسأ له 735) در سجده بنابر احتياط, لازم است سر دو انگشت بزرگ پاها را برزمين بگذارد و اگر فقط انگشتهاى ديگر يا روى پا را بر زمين بگذارد و يا دراثر بلند بودن ناخن , سر شست به زمين نرسد نماز باطل است و كسى كه بر اثرندانستن مسأ له نمازهاى خود را اين طور خوانده است بنابر احتياط بايد دوباره بخواند.
(مسأ له 736) كسى كه مقدارى از شست پايش بريده است بايد بقيه آن را برزمين بگذارد و اگر چيزى از آن باقى نمانده و يا اگر مانده خيلى كوتاه است ,بنابر احتياط يك بار همان جائى كه از شست مانده را بر زمين بگذارد و ذكربگويد و يك بار هم بقيه انگشتها را بگذارد و ذكر را بگويد و اگر هيچ انگشت نداشت , بنابر احتياط بايد سر مقدار باقى مانده از پا را بر زمين بگذارد.
(مسأ له 737) اگر بطور غير معمول سجده كند, چنانچه هفت عضوى كه گفته شد به زمين برسد به طورى كه بگويند سجده ميكند, نمازش را تمام كند وبنابر احتياط دوباره بخواند.
ولى اگر بگويند دراز كشيده و سجده صدق نكندنماز او باطل است .
(مسأ له 738) مهر يا چيز ديگرى كه بر آن سجده ميكند, بايد پاك باشد, ولى اگر مثلا مهر را روى فرش نجس بگذارد, يا يك طرف مهر نجس باشد وپيشانى را بطرف پاك آن بگذارد, اشكال ندارد.
(مسأ له 739) اگر در پيشانى زخم يا دمل باشد چنانچه ممكن است با جاى سالم پيشانى سجده كند اگر چه لازم باشد كه زمين را گود كند و دمل را درگودى قراردهد و اگر تمام پيشانى را گرفته باشد, بايد با يكى از دو طرف پيشانى و چانه سجده كند و بنابر احتياط طرف راست مقدم است .
و اگر ممكن نيست فقط به چانه و اگر به چانه هم ممكن نيست به هر جاى از صورت كه ممكن است سجده كند و اگر به هيچ جاى از صورت سجده ممكن نيست , بايدبا جلو سر سجده كند و در اين دو صورت بايد براى سجده ((به اميد ثواب ))اشاره هم بكند.
(مسأ له 740) كسى كه نميتواند پيشانى را به زمين برساند بايد بقدرى كه ميتواند خم شود و مهر يا چيز ديگرى را كه سجده بر آن صحيح است , روى چيز بلندى گذاشته و طورى پيشانى را بر آن بگذارد كه بگويند سجده كرده است , ولى بايد كف دستها و زانوها و انگشتان پا را به طور معمول به زمين بگذارد.
(مسأ له 741) كسى كه هيچ نميتواند خم شود بايد براى سجده با سر اشاره كند و اگر نميتواند بايد با چشمها اشاره نمايد و نماز را نيز دوباره بخواند و در هردو صورت احتياط آن است كه اگر ميتواند به قدرى مهر را بلند كند كه پيشانى را بر آن بگذارد و اگر با سر يا چشمها هم نميتواند اشاره كند بايد در قلب نيت سجده كند و بنابر احتياط با دست براى سجده اشاره كند و نماز را هم دوباره بخواند.
(7) (مسأ له 742) اگر پيشانى بياختيار از جاى سجده بلند شود, چنانچه ممكن باشد بايد نگذارد دوباره به جاى سجده برسد, و اين يك سجده حساب ميشود, چه ذكر سجده را گفته باشد يا نه , و اگر نتواند سر را نگهدارد وبى اختيار دوباره به جاى سجده برسد, روى هم يك سجده حساب ميشود واگرذكر نگفته باشد بنابر احتياط بايد بدون نيت وجوب يا استحباب بگويد.
(8) (مسأ له 743) جايى كه بايد تقيه كند, در صورتى كه بتواند بر حصير و امثال آن بدون زحمت سجده كند نميتواند بر فرش و مانند آن سجده كند و اگر نتواندبر حصير سجده كند بنابر احتياط بايد به جاى ديگر برود و اگر آن هم ممكن نيست , بر فرش سجده كند.
(مسأ له 744) اگر روى چيزى كه بدن روى آن آرام نميگيرد مثل تشك فنرى سجده كند بنابر احتياط نماز باطل است .
ولى روى تشك پر كه بعد از سرگذاشتن و مقدارى پايين رفتن آرام ميگيرد سجده اشكال ندارد.
(مسأ له 745) اگر انسان ناچار باشد در زمين گل نماز بخواند, چنانچه آلوده شدن بدن و لباس براى او مشقت ندارد بايد سجده و تشهد را بطور معمول انجام دهد و اگر مشقت دارد در حالى كه ايستاده براى سجده با سر اشاره كندو تشهد را ايستاده بخواند و بنابر احتياط به طور معمولى نخواند.
(مسأ له 746) در ركعت اول و ركعت سومى كه تشهد ندارد, مثل ركعت سوم نماز ظهر و عصر و عشا, بنابر احتياط بايد بعد از سجده دوم قدرى بيحركت بنشيند و بعد برخيزد.

چيزهايى كه سجده بر آن صحيح است (مسأ له 747 ) براى سجده بايد پيشانى را بر زمين يا چيزهائى كه از زمين ميرويد و خوراكى و پوشاكى نيست , بگذارد و سجده بر چيزهاى معدنى كه از اجزاى زمين شمرده نميشود مثل طلا و نقره باطل است .
بنابر احتياطسجده بر عقيق و فيروزه و نظير اينها نيز باطل است .
نيز سجده بر چيزهايى كه از نفت گرفته شود صحيح نيست .
(مسأ له 748) سجده بر روئيدنيهايى كه خوراك حيوان است اشكال ندارد ولى سجده بر گياهان داروئى مثل گل بنفشه و گل گاو زبان , بنابر احتياط صحيح نيست .
(مسأ له 749) سجده بر گياهى كه خوردن آن در بعضى از شهرها معمول است و در شهرهاى ديگر معمول نيست و نيز سجده بر ميوه نارس صحيح نيست .
(مسأ له 750) سجده بر سنگ آهك و سنگ گچ صحيح است ولى بنابر احتياطنبايد در حال اختيار به گچ و آهك پخته و آجر و كوزه گلى و مانند آن سجده كرد.
(مسأ له 751) اگر كاغذ را از چيزى كه سجده بر آن صحيح است مثل چوب بسازند ميتوان بر آن سجده كرد و در غير اين صورت بنابر احتياط سجده صحيح نيست .
(مسأ له 752) براى سجده بهتر از هر چيز خاك قبر مطهر امام حسين (ع ) و بعداز آن خاكهاى ديگر است و بعد از خاك , سنگ و بعد از سنگ , گياه است .
(مسأ له 753) اگر چيزى كه سجده بر آن صحيح است , ندارد يا اگر دارد در اثرسرما يا گرماى زياد و يا عذر ديگرى نميتواند بر آن سجده كند بايد بر لباسش سجده كند و اگر آن هم ممكن نيست , بايد بر پشت دست سجده كند.
(9) (مسأ له 754 ) سجده بر گل و خاك سستى كه پيشانى روى آن آرام نميگيردباطل است .
(مسأ له 755) اگر در سجده اول مهر به پيشانى بچسبد, بنابر احتياط بايد براى سجده دوم مهر را بردارد و اگر با همان وضع به سجده برود بنابر احتياط بايدنماز را تمام كند و دوباره بخواند.
(مسأ له 756) اگر در بين نماز چيزى كه بر آن سجده ميكند گم شود و چيزى كه سجده بر آن صحيح است نداشته باشد چنانچه وقت وسعت دارد بنابراحتياط بايد نماز را طبق مسأ له 753 تمام كند و نماز را نيز دوباره بخواند و اگروقت تنگ است بايد به ترتيبى كه در مسأ له 753 گفته شد عمل كند.
(مسأ له 757) هرگاه در حال سجده بفهمد كه پيشانى را بر چيزى كه سجده برآن باطل است گذاشته است بايد پيشانى را از روى آن به روى چيزى كه سجده بر آن صحيح است بكشد و اگر دسترسى ندارد بايد نماز را بشكند و اگر وقت تنگ است به ترتيبى كه در مسأ له 753 گفته شد عمل كند(10).
(مسأ له 758) اگر بعد از سجده بفهمد پيشانى را روى چيزى گذاشته كه سجده بر آن باطل است , بايد بر چيزى كه سجده بر آن صحيح است سجده نمايد وبنابر احتياط دو سجده سهو بجا آورد و اگر اين كار در دو سجده از يك ركعت اتفاق افتاد نمازش باطل است .
(11) (مسأ له 759) سجده براى غير خداوند حرام است و كسانى كه در مقابل قبرامام (ع ) سجده ميكنند اگر براى شكر خداوند باشد اشكال ندارد مگر آنكه درنظر بينندگان سجده براى امام تلقى شود يا بهانه به دست دشمن بدهد كه دراين صورت اشكال دارد.

مستحبات و مكروهات سجده (مسأ له 760) در سجده چند چيز مستحب است : 1 ـ كسى كه ايستاده نماز ميخواند بعد از آن كه سر از ركوع برداشت و كاملاايستاد و كسى كه نشسته نماز ميخواند, بعد از آن كه كاملا نشست , براى رفتن به سجده تكبير بگويد.
2 ـ موقعى كه مرد ميخواهد به سجده برود, اول دستها را و زن اول زانوها را به زمين بگذارد.
3 ـ بينى را بر مهر يا چيزى كه سجده بر آن صحيح است بگذارد.
4 ـ در حال سجده انگشتان دست را بهم بچسباند و برابر گوش بگذارد,بطورى كه سر آنها رو به قبله باشد 5 ـ در سجده دعا كند و از خداوند حاجت بخواهد و اين دعا را بخواند: يا خير المسؤولين و يا خير المعطين ارزقنى و ارزق عيالى من فضلك فانك ذوالفضل العظيم .
يعنى اى بهترين كسى كه از او درخواست ميكنند و اى بهترين عطا كنندگان , به من و افراد تحت تكفل من روزى بده كه تو داراى فضل بزرگى .
6 ـ بعد از سجده بر ران چپ بنشيند و روى پاى راست را بر كف پاى چپ بگذارد.
7 ـ بعد از سجده وقتى نشست و بدنش آرام گرفت تكبير بگويد.
8 ـ بعد از سر برداشتن از سجده و آرام گرفتن بدن بگويد: استغفراللّه ربى واتوب اليه .
9 ـ سجده را طول بدهد و در موقع نشستن دستها را روى رانها بگذارد.
10 ـ براى رفتن به سجده دوم , در حال آرامى بدن اللّه اكبر بگويد.
11 ـ در سجده ها صلوات بفرستد ولى آن را به قصد ذكرى كه در سجده دستورداده اند, نگويد.
12 ـ در موقع بلند شدن , دستها را بعد از زانوها از زمين بردارد.
13 ـ مردها آرنجها و شكم را به زمين نچسبانند و بازوها را از پهلو جدا نگاه دارند و زنها آرنجها و شكم را بر زمين بگذارند و اعضاى بدن را به يكديگربچسبانند.
(12) (مسأ له 761) قرآن خواندن در سجده مكروه است .
نيز مكروه است براى برطرف كردن گرد و غبار, جاى سجده را فوت كند و اگر در اثر اين كار عمدا حرفى از دهان بيرون آيد نماز باطل است .

سجده واجب قرآن (مسأ له 762) آيه هاى 15 سوره سجده و 37 سوره فصلت و 62 سوره نجم و91 سوره علق را اگر انسان بخواند يا گوش بدهد بعد از تمام شدن آن بايد فوراسجده كند و اگر فراموش كرد هر وقت يادش آمد بايد سجده كند و اگر بدون اختيار بشنود بنابر احتياط سجده كند.
(مسأ له 763) اگر انسان موقعى كه آيه سجده را گوش ميدهد خودش نيزبخواند بنابر احتياط بايد دو سجده بنمايد.
(مسأ له 764) در غير نماز اگر در حال سجده , آيه سجده را بخواند يا گوش بدهد بايد سر از سجده بردارد و دوباره سجده كند.
(مسأ له 765) اگر آيه سجده توسط راديو و تلويزيون و يا ضبط صوت يا بچه غير مميز خوانده شود كسى كه آنرا گوش ميدهد و يا به گوشش ميخورد,بنابر احتياط بايد سجده نمايد.
(مسأ له 766) در سجده واجب قرآن بايد جاى انسان غصبى نباشد و بنابراحتياط جاى پيشانى از جاى پاى او بيش از چهار انگشت بسته بلندتر ياكوتاهتر نباشد و بنابر احتياط پيشانى را بر مهر يا چيز ديگرى كه سجده بر آن صحيح است بگذارد و طورى باشد كه بگويند سجده ميكند, جاهاى ديگربدن را به دستورى كه در سجده نماز گفته شد بر زمين بگذارد و عورت رابپوشاند ولى ساير شرايط سجده را لازم نيست مراعات كند.
(مسأ له 767) هرگاه در سجده واجب قرآن پيشانى را به قصد سجده بر زمين بگذارد, اگر چه ذكر نگويد كافى است و گفتن ذكر, مستحب است و بهتر است بگويد: ((لا اله الا اللّه حقا حقا لا اله الا اللّه إ يمانا وتصديقا لا اله الا اللّه عبودية ورقا سجدت لك يا رب تعبدا و رقا لا مستنكفا و لا مستكبرا بل أ نا عبد ذليل ضعيف خائف مستجير)).

تشهد (مسأ له 768) در ركعت دوم تمام نمازهاى واجب و ركعت سوم نماز مغرب وركعت چهارم نماز ظهر و عصر و عشا بايد انسان بعد از سجده دوم بنشيند ودر حال آرام بودن بگويد: ((أ شهد أ ن لا اله الا اللّه وحده لا شريك له و أ شهد أ ن محمدا عبده و رسوله أ للهم صل على محمد و آل محمد)).
(مسأ له 769) اگر تشهد را فراموش كند و بايستد و پيش از ركوع يادش بيايدبايد بنشيند و تشهد را بخواند و دوباره بايستد و نماز را ادامه دهد و بعد ازسلام نماز بنابر احتياط براى هر يك از ايستادن بيجا وچيزهايى كه خوانده ـاگر خوانده باشد ـ دو سجده سهو بجا آورد و اگر در ركوع يا بعد از آن يادش بيايد بايد نماز را تمام كند و بنابر احتياط تشهد را بدون نيت وجوب يااستحباب (13) قضا كند و براى تشهد فراموش شده بنابر احتياط دو سجده سهو بجا آورد.
(مسأ له 770) مستحب است در حال تشهد بر ران چپ بنشيند و روى پاى راست را بر كف پاى چپ بگذارد و قبل از تشهد, بگويد: الحمد للّه يا بگويد: بسماللّه و باللّه و الحمد للّه و خير الاسمأ للّه و نيز مستحب است دستها را بررانها بگذارد و انگشتها را به يكديگر بچسباند و به دامان خود نگاه كند و بعد ازتمام شدن تشهد چنانچه در ركعت آخر نباشد بگويد: و تقبل شفاعته و ارفع درجته .
نيز مستحب است زنها در وقت خواندن تشهد, رانها را به هم بچسبانند.

سلام نماز (مسأ له 771) بعد از تشهد ركعت آخر نماز, مستحب است بگويد: السلام عليك ايها النبي و رحمة اللّه و بركاته و بعد از آن بايد بگويد أ لسلام علينا و على عباداللّه الصالحين و يا بگويد أ لسلام عليكم و رحمة اللّه و بركاته ولى اگر سلام دوم را بگويد بنابر احتياط سلام سوم را هم بايد بگويد.
(مسأ له 772) اگر سلام نماز را فراموش كند و موقعى يادش بيايد كه صورت نماز به هم نخورده و كارى هم كه عمدى و سهوى آن نماز را باطل ميكند مثل پشت به قبله كردن انجام نداده , بايد سلام را بگويد و نمازش صحيح است واگر موقعى يادش بيايد كه صورت نماز بهم خورده است چنانكه پيش از بهم خوردن صورت نماز, كارى كه عمدى و سهوى آن نماز را باطل ميكند مثل پشت كردن به قبله , انجام نداده باشد نمازش صحيح است و اگر پيش از بهم خوردن صورت نماز چنين كارى انجام داده باشد بنابر احتياط نمازش رادوباره بخواند.

ذكر نماز (مسأ له 773) نمازگزار مخير است بجز حمد و سوره و تسبيحات كه احكام آن گذشت , بقيه ذكرهاى واجب يا مستحب نماز را بلند يا آهسته بگويد مثلاميتواند تكبيرة الاحرام , ذكر ركوع و سجده , قنوت , تشهد و سلام نماز را بلنديا آهسته بگويد.

ترتيب (مسأ له 774) ترتيب نماز حتى در اجزاى مستحب بايد رعايت شود و اگرعمدا ترتيب اجزاى نماز را به بزند, مثلا سوره را پيش از حمد بخواند بنابراحتياط نماز باطل ميشود و بايد نماز را تمام كند و دوباره بخواند.
(مسأ له 775) اگر ركنى را فراموش كند و چيزى را كه بعد از آن است و ركن است به جاى آورد, نمازش باطل است و اگر پيش از آن كه ركوع نمايد دوسجده نمايد, بنابر احتياط دو سجده را ناديده گرفته و ركوع كند و بعد هم دو سجده بجا آورد و نماز را هم دوباره بخواند.
(مسأ له 776) اگر ركنى را فراموش كند و چيزى را كه بعد از آن است و ركن نيست به جا آورد, مثلا پيش از آنكه دو سجده به جا آورد تشهد بخواند, بايدركن را به جا آورد و آنچه را اشتباها پيش از آن خوانده دوباره بخواند و اگرركوع را فراموش كند و بعد از رفتن به سجده اول يادش بيايد بنابر احتياط بايد برگردد و ركوع كند و بعد دو سجده بجا آورد و بعد از نماز دو سجده سهوانجام دهد و نمازش را دوباره بخواند.
(مسأ له 777) اگر چيزى را كه ركن نيست فراموش كند و ركن بعد از آن را به جا آورد, مثلا حمد را فراموش كند و مشغول ركوع شود, نمازش صحيح است .
(مسأ له 778) اگر چيزى را كه ركن نيست فراموش كند و چيزى را كه بعد ازآن است و آن هم ركن نيست به جا آورد, مثلا حمد را فراموش و سوره رابخواند چنانچه مشغول ركن بعد شده باشد, مثلا در ركوع يادش بيايد كه حمدرا نخوانده , نماز او صحيح است , و اگر مشغول ركن بعد نشده باشد, بايد آنچه را فراموش كرده به جا آورد و بعد از آن , چيزى را كه اشتباها جلوتر خوانده دوباره بخواند و بنابر احتياط براى هر زيادى دو سجده سهو بجا آورد.
(مسأ له 779) اگر سجده اول را به خيال اين كه سجده دوم است , يا سجده دوم را به خيال اين كه سجده اول است به جا آورد, نماز صحيح است و سجده اول او سجده اول و سجده دوم او سجده دوم حساب ميشود.
موالات (پى در پى بودن اجزاى نماز) (مسأ له 780 ) انسان بايد همه قسمتهاى نماز را پى در پى بجا آورد و اگر بين نماز آن قدر مكث كند كه از صورت نمازگزار خارج شود, بنابر احتياط نمازش باطل است خواه عمدا باشد يا سهوا.
(مسأ له 781) اگر سهوا بين حروف يا كلمات نماز فاصله بيندازد ولى فاصله به قدرى نباشد كه صورت نماز از بين برود, چنانكه به ركن رسيده باشد نمازش را ادامه دهد و صحيح است و اگر مشغول ركن بعد نشده باشد بايد آن حروف و كلمات را دوباره به طور معمول بگويد و اگر چيزى بعد از آن خوانده است تكرار كند و احتياط اين است كه بدون عذر موالات را نقض نكند اگر چه طورى نباشد كه موالات به هم بخورد مگر در مورد تكبير آغاز نماز كه اگر بين آن قدرى مكث كند كه از صورت تكبير خارج شود بنابر احتياط بايد نماز راتمام كند و دوباره بخواند.
(مسأ له 782 ) طول دادن ركوع و سجود و خواندن سوره هاى بزرگ مانعى ندارد.

قنوت (مسأ له 783) مستحب است در تمام نمازهاى واجب و مستحب (14) پيش ازركوع ركعت دوم دستها را تا مقابل صورت بلند كرده و دعا نمايد.
به اين عمل قنوت ميگويند بلكه احتياط اين است كه در نمازهاى واجب قنوت را ترك نكند و همچنين در نماز شفع .
(مسأ له 784) بنابر احتياط بايد در قنوت دستها را بلند كند و مستحب است مقابل صورت گرفته و كف آنها را رو به آسمان نمايد و ((به اميد ثواب )) پهلوى هم نگه دارد و غير شست , انگشتهاى ديگر را بهم بچسباند و به كف دستها نگاه كند.
(مسأ له 785) در قنوت هر ذكرى بگويد, اگر چه يك سبحان اللّه باشد, كافى است و بهتر است بگويد: ((لا اله الا اللّه الحليم الكريم لا إ له الا اللّه العلى العظيم سبحان اللّه رب السموات السبع و رب الا رضين السبع و ما فيهن و ما بينهن ورب العرش العظيم و الحمدللّه رب العالمين )).
(مسأ له 786) مستحب است انسان قنوت را بلند بخواند, ولى براى كسى كه نماز را به جماعت ميخواند, اگر امام جماعت صداى او را بشنود, بلندخواندن قنوت مستحب نيست .
(مسأ له 787) اگر عمدا قنوت نخواند قضا ندارد و اگر فراموش كند و پيش ازآن كه به اندازه ركوع خم شود يادش بيايد, مستحب است بايستد و بخواند, واگر در ركوع يادش بيايد, مستحب است بعد از ركوع قضا كند و اگر در سجده يادش بيايد, مستحب است بعد از سلام نماز, قضا نمايد.

تعقيب نماز (مسأ له 788 ) مستحب است انسان بعد از نماز مشغول تعقيب يعنى خواندن ذكر و دعا و قرآن شود.
و بهتر است پيش از آنكه از جاى خود حركت كند ووضو و غسل و تيمم او باطل شود, رو به قبله تعقيب را بخواند و لازم نيست به عربى باشد, ولى بهتر است چيزهايى را كه در كتابهاى دعا دستور داده اند بخواند, و از تعقيبهايى كه خيلى سفارش شده است , تسبيح حضرت زهرا(س ) است كه بايد به اين ترتيب گفته شود: 34 مرتبه اللّه اكبر , بعد 33مرتبه الحمدللّه , بعد از آن 33 مرتبه سبحان اللّه و ميتوان سبحان اللّه را پيش از الحمدللّه گفت ولى بهتر است بعد از الحمدللّه گفته شود.
(مسأ له 789) مستحب است بعد از نماز, سجده شكر نمايد و همين قدر كه پيشانى را به قصد شكر بر زمين بگذارد كافى است , ولى بهتر است صد مرتبه يا سه مرتبه يا يك مرتبه , شكرا للّه يا شكرا يا عفوا بگويد و نيز مستحب است , هر وقت نعمتى به انسان ميرسد يا بلايى از او دور ميشود سجده شكر به جا آورد.

صلوات بر پيغمبر (مسأ له 790) هر وقت انسان اسم مبارك حضرت رسول (ص ) مانند محمد واحمد, يا لقب و كنيه آن جناب مثل مصطفى و ابوالقاسم را بگويد يا بشنود, اگرچه در نماز باشد, مستحب است صلوات بفرستد.
(مسأ له 791) موقع نوشتن اسم مبارك حضرت رسول (ص ) مستحب است صلوات را هم بنويسد و نيز بهتر است هر وقت او را ياد ميكند صلوات بفرستد.
1ـ در اين مسأ له و قسمت دوم مسأ له قبل بعضى فقهأ ميگويند نبايد در نمازاشاره كند بلكه بايد بعد از نماز سجده كند.
2ـ در حال برخاستن نيز وقتى به حد ركوع رسيد نبايد قصد ركوع نمايد.
3ـ در اين مسأ له , احتياط بين همه فتاوا ممكن نيست 4ـ در صورتى كه بتواند نشسته ركوع كند, احتياط بين همه فتاوا ممكن نيست .
5ـ در ذكر مستحب , حكم مبنى بر احتياط است .
6ـ در شق آخر اين مسأ له , احتياط بين همه فتاوا ممكن نيست .
7ـ در اين مسأ له احتياط بين همه فتاوا ممكن نيست .
8ـ در اين مسأ له احتياط ممكن نيست .
9ـ در اين مسأ له احتياط ممكن نيست .
10ـ در اين مسأ له احتياط ممكن نيست .
11ـ در اين مسأ له احتياط ممكن نيست .
12ـ مستحبات و مكروهات ديگرى نيز گفته اند كه در كتابهاى مفصل موجود است .
13ـ يعنى به قصد اعم از قضا و ذكر شهادتين .
14ـ به استثناى نماز جمعه كه در ركعت اول آن پيش از ركوع و در ركعت دوم پس از ركوع قنوت خوانده ميشود و نماز وتر كه يك ركعت است و قنوت درهمان ركعت خوانده ميشود.
و قنوت نماز شفع را به اميد ثواب بخوانند.
در نمازآيات 5 قنوت و نماز عيد فطر و قربان بنابر احتياط 9 قنوت دارد.