با توجه به نياز مبرمى كه در جامعه اسلامى به موضوع مهم طب و طبابت اسلامى احساس مىشد، مركز تحقيقات طب اسلامى امام صادق(ع) مهر ماه سال 1378 در شهر قم تأسيس گرديد. اين مركز كه به دفتر آيت الله العظمى سيستانى وابسته است، با جذب نيروهاى مستعد، در صدد انجام پژوهشهاى بنيادى و كاربردى در زمينههاى طب اسلامى است و با تلاش فراوان درصدد است نتايج تحقيقات خويش را در اختيار علاقهمندان حوزه و دانشگاه قرار دهد.
براى آشنايى بيشتر با اهداف، گروهها، فعاليتها و دستاوردهاى اين مركز تحقيقاتى، گزارش ذيل تقديم مىگردد:
مقدمه
نكته مهمى كه موءسسان اين مركز بدان توجه نمودهاند، افتراق «طب اسلامى» از «طب سنتى» مىباشد؛ زيرا آنچه را برخى افراد به صورت پراكنده مد نظر قرار دادهاند، توجه به طب سنتى بوده و كمتر به طب اسلامى ـ بهطور خاص ـ نظر داشتهاند. گرچه ممكن است اين دو مقوله در برخى موضوعات اشتراكاتى هم داشته باشند. آن قسمت از طب سنتى كه در طب اسلامى به آن اشاره نشده باشد، نمىتواند مورد وثوق و اطمينان كامل قرار گيرد؛ زيرا از لحاظ ماهيت، طب سنتى و طب جديد تفاوت چندانى با يكديگر ندارند و هر دو ماهيتى تجربى دارند و روشهاى پيشگيرى ـ درمانى آنها از تجربه سالها طبابت و انجام تحقيقات و يا نبوغ شخص محقق در كشف فورى يك روش به دست آمده است.
هدف اين مركز، امرى فراتر از موضوع طب سنتى مىباشد و با توجه خاصى به طب اسلامى نظر دارد تا بدين ترتيب زمينه پژوهش بر روى آيات و روايات معتبرى كه در زمينه پيشگيرى، سلامتى، بهداشت جسمى و روانى و ساير ابعاد درمان وجود دارد، فراهم گردد.
نكته مهم در اين تحقيقات، اطمينان از اعتبار احاديث است كه در اين مركز، احاديث و روايات از حيث سند و دلالت كاملاً بررسى مىگردد و به شرايط فردى، مكانى، نژادى و زمانى صدور روايات كاملاً توجه مىشود تا بتوان روايات را به ساير افراد عموميت داد.
با توجه به اين نوع كارشناسى و مبتنى بر وحى بودن اين دستورات، مىتوان بهطور كامل به صحت و وثوق اين روشها اطمينان حاصل نمود و بر خلاف ساير موارد، دستورات اسلامى را در آينده قابل نقض ندانست و چنانچه برخى موارد را علم پزشكى روز تأييد نكرد، دليلى بر عدم استفاده از اين روشها نمىباشد؛ بلكه نشاندهنده درك محدود بشرى در اين زمينه است.
بديهى است، با وجود روشهاى پيشگيرى و درمانى صحيح و كاملاً موءثر كه در منابع اسلامى وجود دارد، مىتوان افقهاى روشنى را در برابر ديدگان مسلمانان و عموم مردم جهان قرار داد و بدين ترتيب پويايى اسلام و مذهب شيعه را (با توجه به روايات پزشكى) از لحاظ كاربردى به اثبات رساند. اين امر، مىتواند بزرگترين تبليغ علمى و عملى براى اين آيين بر حق محسوب گردد؛ هدفى كه از وظايف اصلى حوزههاى علميه و نهاد مرجعيت شيعه است.
1. جمعآورى، تنظيم و طبقه بندى مدارك معتبر اسلامى و ايجاد بانك اطلاعاتى ؛
2. انجام پژوهشهاى بنيادى و كاربردى طب اسلامى؛
3. شناسايى كمبودها و خلأهاى پژوهشى طب اسلامى؛
4. فراهم آوردن زمينه مناسب براى پرداختن به نيازهاى جديد جامعه در زمينه طب در اسلام؛
5. سياستگذارى در توسعه و به كارگيرى طب اسلامى در جامعه ؛
6. جمع آورى و تدوين فروعات فقه پزشكى و ارائه صحيح موضوعات آن؛
7. سياستگذارى در جهت اجراى كامل روشهاى صحيح طبابت از نظر اسلام؛
8. ارائه نتايج تحقيقات به مجامع علمى، درمانى و مردم و اجراى برنامههاى آموزشى جهت استفاده همگانى از اين روشها در راستاى حفظ و ارتقاى سلامت جسمانى و روحانى و تكامل انسان ؛
9. نشر نتايج تحقيقات در رسانههاى همگانى و يا به صورت كتاب، جزوه، برنامههاى رايانهاى و اينترنت به منظور تبليغ اسلام و مذهب تشيع.
اين مركز داراى چندين گروه، پژوهشى مىباشد كه در ذيل اين گزارش به معرفى آنها مىپردازيم:
تا به حال در زمينه جمعآورى، تدوين و كارشناسى آيات قرآن كريم پيرامون موضوعات گوناگونى مانند پيشگيرى، سلامتى، ابعاد بهداشت و درمان انسانها هيچگونه پژوهش جامع و روزامدى صورت نگرفته است. بايد اعتراف نمود آنچه تا كنون از اين نوع پژوهشها عرضه گرديده ـ فقط ـ گوشهاى از معارف عميق، بىبديل و جامع اين گنجينه بزرگ اسلامى را مد نظر قرار داده است. با اندك تأملى در پژوهشها و نوشتههاى موجود مىتوان دريافت پژوهشگرانى كه صرفاً به موضوعات پزشكى قرآن توجه كردهاند، بيشتر، از دريچههاى خاصى مانند موضوع خوراكىها و روانشناسى به آن نظر داشتهاند. از اين رو، اين مركز با تشكيل گروه آيات در نظر دارد در حد امكان بهرهاى كوچك از اين خرمن عظيم بردارد.
اين گروه با شناسايى عناوين و موضوعات طب اسلامى، تهيه فهرست آن در آيات قرآن، جمع آورى و تنظيم آيات پزشكى، كارشناسى تفاسير شيعه و سنى پيرامون آيات و در نهايت ارائه مناسب آنها، توانسته است اهداف مورد نظر را محقق سازد و در حال حاضر، بيش از 5500 فيش آيات را با نمايه سازى لازم، آماده نموده است كه به زودى تحت عنوان «آيات الطبية» در اختيار علاقهمندان قرار مىگيرد.
تا كنون پژوهشهاى متعدد و پراكندهاى در زمينه جمع آورى روايات و احاديث مرتبط با موضوع طب اسلامى صورت گرفته است كه متأسفانه يا بهصورت ناقص بوده يا از دريچهاى خاص به آن توجه شده و يا اين كه با موضوعات مطرح در طب سنتى كاملاً مخلوط گشته است. اين پژوهشها، با توجه به يك بُعدى بودن اكثر پژوهشگران آن ـ كه يا اطلاعات صرف پزشكى داشتهاند يا تنها با حديث و فقه آشنا بودهاند ـ تا كنون نتيجه قابل توجهى به دست نداده و پژوهشهايى تك بعدى و ناقص يا غير كارشناسانه ارائه گرديده است. از اين جهت، اشكالات فراوانى به اين گونه نوشتهها وارد است.
با توجه به فراوانى نمايهها و گستردگى موضوع و روايات و از طرفى نياز به كارشناسى دقيق براى تعيين صحت و سقم روايات و توجه به شرايط زمانى، مكانى و فردى صدور آنها صرف وقت و هزينه در اين بخش ضرورى مىنمايد.
بنابراين، گروه روايات تلاش دارد تا با شناسايى عناوين و موضوعات طب اسلامى در روايات، تهيه فهرست اوليه آن، جمع آورى همه روايات مربوط، بررسى صحت و سقم آنها، تنظيم احاديث و روايات بر اساس موضوعات علم پزشكى، تحليل و جمع بندى احاديث و سرانجام آماده سازى و ارائه آن در مجموعهاى با عنوان دانشنامه جامع طب اسلامى، اقدام به سامان دهى منابع طب اسلامى نمايد. گروه روايات مركز در اولين بخش از اين پروژه بزرگ، تهيه اين دانشنامه را بر اساس كتب اربعه در دستور كار خود قرار داد كه با توفيق الهى فيش بردارى، نمايه سازى و ترجمه آنها انجام شده است و به زودى در چندين مجلد در 5 بخش انسان، علوم و رشتههاى پزشكى، آسيب، بهداشت، تشخيص و درمان در اختيار علاقهمندان قرار خواهد گرفت.
با توجه به وجود گنجينهاى عظيم از كتابهاى طب اسلامى در كتابخانهها و كتابنامههاى معتبر و بىاطلاعى يا عدم دسترسى پژوهشگران مشتاق به آنها، شناسايى و معرفى اين گونه كتابها شديداً احساس مىشد. به اين دليل، گروه كتابشناسى تشكيل شد تا ضمن شناسايى كتابهاى طب اسلامى و جمع آورى اطلاعات اوليه پيرامون آنها، نسبت به آمادهسازى و ارائه كتابنامه بزرگ طب اسلامى اقدام كند. اين كار، علاوه بر ارائه اطلاعات مأخذشناسى به طب اسلامى، مهمترين گام اجرايى را براى تأسيس «كتابخانه جامع طب اسلامى» در پى خواهد داشت.
اين گروه تاكنون بيش از 14 هزار فيش شناسايى كتاب را از 50 منبع معتبر كتابنامهاى استخراج نموده است كه به صورت موضوعى در كتابنامه بزرگ طب اسلامى در اختيار علاقهمندان قرار خواهد گرفت.
از موضوعاتى كه در هر جامعه و شغلى توجه به آن براى افراد ضرورى به نظر مىرسد، رعايت اصول، روشها و اعتقاداتى است كه مورد پذيرش اكثريت جامعه است و به عنوان قانون در آن جامعه حاكم است. در جامعه اسلامى كه قانون آن برخاسته از شرع مىباشد، رعايت اصول و موازين برگرفته از شرع ـ به خصوص در امور پزشكى ـ ضرورى به نظر مىرسد. بنابراين، بايسته است دست اندر كاران امور پزشكى در حد متعارف با احكام فقهى شغل خود آشنا باشند؛ اما به علل مختلف ـ از جمله نبود اطلاع رسانى كامل و كافى ـ توجه چندانى به اين مسئله صورت نگرفته است. به نظر مىرسد يكى از دلايل مهم اين كاستى، شناسايى نشدن دقيق موضوعات نوظهور پزشكى است كه براى مراجع عظام به روشنى بيان نگرديده است تا بتوان با شناخت كامل موضوعات و ارائه نظريات فقهى، راهنماى افراد در زمينههاى لازم بود.
بديهى است كه ارائه حكم و فتوا و تعيين تكليف براى دستاندركاران امور پزشكى مىتواند در سرنوشت آنان و بيمار تأثير شگرفى داشته باشد. بنابراين، آنچه در مرحله اول در گروه فقه پزشكى مورد توجه قرار گرفت، بررسى كارشناسانه و ارائه «موضوعات فقه پزشكى» بود.
اين اقدام، از طريق جمع آورى فروعات فقه پزشكى، تهيه فهرست اوليه آنها، اولويت بندى فروعات پزشكى مورد نياز جامعه و بررسى تفصيلى آنها، طرح فروع فقهى، شناسايى فتواهاى موجود و آگاهى از خلأهاى فتوايى، تفحص و تتبع در اقوال علما و نهايتاً بررسى اوليه و ارائه مقدمات استنباط در ارتباط با مسائل پزشكى انجام مىگيرد. تا كنون در اين گروه، بيش از 50 موضوع فقه پزشكى كه مبتلا به مردم و جامعه پزشكى مىباشد، شناسايى شده و در هر موضوع كلى، به طرح فروعات پرداخته مىشود.
اين مركز، با همكارى چندين پزشك عمومى و متخصص و افراد حوزوى، گروه اخلاق پزشكى را تشكيل داده است كه در سه زمينه اخلاق رفتارى، اخلاق حرفهاى و اخلاق پژوهشى فعاليت مىنمايند. هم اكنون در قسمت اخلاق رفتارى، بررسى بيش از سى صفت مناسب براى رفتار نيروهاى پزشكى با توجه به منابع دينى (آيات، روايات و سيره معصومين) انجام شده است.
محققان گروه تطبيق شامل تعدادى از متخصصان حاذق در زمينههاى پزشكى و برخى فضلاى حوزوى آشنا به علم حديث مىباشند كه با استفاده از نتايج پژوهش «گروه آيات» و «گروه روايات» ضمن بررسى دقيق منابع معتبر از قبيل كتاب، مجلات تخصصى و مطالعه آخرين دستاوردهاى علم پزشكى به مقايسه دقيق دستورات اسلام و دستورات پزشكى جديد مىپردازند و موارد اشتراك ـ واضح يا غير واضح ـ را از ميان متون استخراج و با بيانى ساده و مطلوب در اختيار جوامع دانشگاهى و مردم قرار مىدهند.
گروه پژوهشهاى كاربردى مجموعهاى است كه وظيفه عملى و كاربردى كردن تحقيقات و پژوهشهاى كار گروههاى سابق به ويژه «آيات» و «روايات» را بر عهده دارد. اميد است در آينده با زمينه سازى مناسب و ارائه دانشنامه جامع طب اسلامى و بخش پشتيبانى آن؛ يعنى كتابنامه بزرگ طب اسلامى امكان پژوهش كاربردى بر روى برخى موضوعات طب اسلامى با طرح تحقيقاتى و پاياننامهها فراهم شود تا نتايج حاصل از اين پژوهشها در زندگى مردم و سلامتى آنان كاربردى شود.
از كارهاى آينده مركز تحقيقات طب اسلامى امام صادق (ع) ترجمه كتابهاى نفيس و پرارزشى است كه در زمينه طب اسلامى به زبانهاى مختلف تأليف شده است. راهاندازى كتابخانهاى كاربردى در موضوع طب اسلامى از ديگر برنامههاى اين مركز به شمار مىرود كه با تهيه چهار نوع منبع شامل كتابهاى فقهى و حديثى مرتبط، كتابهاى پزشكى روز، كتابهاى طب اسلامى و مقالات و مجلات و رسالههاى مرتبط با طب اسلامى انجام خواهد شد.
تهيه و چاپ فصلنامهاى تخصصى در موضوعات مختلف «طب اسلامى» از ديگر برنامه هاى اين مركز خواهد بود. اين فصلنامه، در اختيار جوامع علمى (حوزوى و دانشگاهى) و كليه افراد جامعه اسلامى قرار خواهد گرفت و هدف نهايى آن عبارت است از:
1. زمينه سازى در جهت توسعه و به كارگيرى طب اسلامى در جامعه؛
2. ارائه نتايج تحقيقات به مجامع علمى، درمانى، مردمى و اجراى برنامههاى آموزشى (از طريق اين نشريه) براى استفاده همگانى از اين روشها و حفظ و ارتقاى سلامت جسمانى و روحانى انسانها.
آثار و فعاليتهاى انتشار يافته
مركز طب اسلامى امام صادق، علاوه بر كارهاى كلان پژوهشى كه در دست اقدام دارد و برخى از آنها در آستانه انتشار است، در مجامع و محافل علمى داخلى و خارجى بسيارى شركت داشته و پروژههاى علمى و مقالات متعددى را ارائه نموده است كه عناوين برخى از آنها عبارتند از:
1. نظام تغذيه در اسلام؛ 2. سلامتى جنين از ديدگاه دين؛ 3. حقوق كودك از ديدگاه اسلام؛ 4. كنترل جمعيت و دين اسلام؛ 5. نگرشى جديد به احاديث طينت؛ 6. نگرشى به شبيه سازى انسان (بيمها و اميدها)؛ 7. نقش معيارهاى ازدواج اسلامى و تأثير آن بر سلامت جنسى خانواده؛ 8. معيارهاى روابط زناشويى سالم از ديدگاه اسلام؛ 9. نقش والدين در تربيت جنسى فرزندان و كاهش مشكلات جنسى آنان؛ 10. نقش آموزههاى دينى در كاهش ناهنجارىهاى ناشى از انحرافات جنسى؛ 11. معاد جسمانى از ديدگاه تجربى.
مركز تحقيقات طب اسلامى امام صادق(ع) به عنوان تنها موسسه فعال حوزه علميه قم در طب اسلامى تا كنون در سمينارها و همايشهاى كشورى و بين المللى فراوانى از قبيل سمينار اسلام و سلامت، سمينار پارامديكال و همايش خانواده و سلامت جنسى شركت داشته و مقالات معتبرى نيز ارائه نموده است.
آدرس: قم ، نيروگاه ، خيابان شاهد ، كوچه 7
تلفن : 2 - 8844040 - 0251
فكس: 8844422 - 0251