فرق بين عدل و قسط

فرق بين عدل و قسط چيست؟

پاسخ:

براي شناخت معاني واژگان زبان عرب بايد به فرهنگ لغت همان زبان مراجعه نمود اما چنانچه واژه مورد نظر در قرآن و روايات نيز كاربرد فراواني پيدا كرده باشد، ضروري است تا موارد استعمالش در اين منابع نيز بررسي شود تا ابعاد دقيق تر مسأله را بتوان دريافت. دو واژه «عدل» و «قسط» نيز با همين شيوه مورد مطالعه و تحقيق قرار گرفته و اينك نتيجه مطالعات صورت گرفته تقديم مي گردد:

الف) عدل:

1- تعريف عدل: حالتي است بين افراط و تفريط، به گونه اي كه در اين حد وسط زيادت يا نقصاني قرار نداشته و اعتدال كامل مراعات شده و به خاطر همين مفهوم است كه از ميانه روي، مساوات، ساز وارگي، و استقامت به «عدل» تعبير گرديده (التحقيق في كلمات القرآن الكريم، حسن مصطفوي، 8 / 55).

2- گونه شناسي عدل: در قرآن و روايات از واژه «عدل» به تعدد ياد شده و از موارد مختلف استعمال آن مي توان انواع «عدل» را شناسايي كرد:

- عدالت در انديشه و حكم: چندان كه از انحراف، ضعف يا شدت به دور باشد (نساء، آيه 58).

- عدالت در روحيات و صفات نفساني: چندان كه اخلاق باطني اش نه چنان كم مايه باشد و نه آنچنان پرمايه كه موجب مشكل گردد (سوره 5، آيه 106).

- عدالت در اعمال: فقط بر محور حق است. همانند آنچه در اين آيات از آن ياد شده: (سوره 6، آيه 115 - سوره 6، آيه 152، سوره 4، آيه 3، سوره 42، آيه 15).

3- ويژگي واژه عدل: گذشته از آن كه عدل، حالت بين افراط و تفريط تعريف شده، داراي نكته و ويژگي خاصي مي باشد. حضرت مولا اميرالمؤمنين علي(ع) از آن چنين تعبير نموده: «العدل يضع الامور مواضعها؛ عدل، هر چيز را به جاي خود قرار مي دهد» (نهج البلاغه، حكمت هاي شماره 437).

يعني: نتيجه و هدف عدل و شاخصه اصلي آن اين است كه هر چيز در جاي خود قرار گيرد و هر كس بدانچه شايسته است برسد. در اين مفهوم، هر موجود به آنچه استحقاق و لياقت داشته نائل گرديده واگر لياقت يك موقعيت و حالت برتر را نداشت هرگز آن رتبه به او داده نمي شود؛ همچنان كه ممكن است به موجودي (مثل ائمه اطهار(ع)) عناياتي شود كه به ديگران اين مقدار تفضل نگردد و اين توجه خاص، منوط به لياقت و شأن و آمادگي برتر آن موجود مي باشد.

ره آورد چنين ويژگي آن است كه: عدل  بر سه نوع مي باشد:

1- عدل در آفرينش: خداوند هر استعدادي را كه شايستگي ايجاد بود را خلق نموده و مثلا آدم را آدم آفريد چون لياقت همين را داشت و سنگ را سنگ آفريد چون برابر با قابليت اش مي باشد.

2- عدل در قانون گذاري: خداوند در تكاليف به طاقت انسان نظر نموده و دستوري فراتر از ظرفيت به او نداده.

3- عدل در جزاء: خداوند بين اصلاحگر و مفسد مساوات برقرار نكرده و قانون «هر چه بكاري همان بدروي» را اجرا مي كند.

ب) قسط:

1- تعريف قسط: اين كلمه از آن جهت كه در بردارنده مفهوم «اعتدال و حفظ از انحراف و افراط و تفريط» است با عدل هم معني مي باشد اما يكي از تفاوت هايش با عدل آن است كه «قسط» جنبه تطبيق مفهوم عدالت و اجراء آن در مصاديق و مواردش را داراست و وقتي «عدل» بخواهد تحقق و بروز داشته باشد از آن به «قسط» تعبير مي گردد. شاهد اين تفاوت، آيه 9 از سوره 49 قرآن است كه 2 واژه عدل و قسط كنار هم آمده و طبيعتا بايد اين دو، متفاوت باشند.

2- تفاوت هاي مفهومي و مصداقي عدل و قسط:

اولا: قسط، اجراء و تحقق عدل است و پيامدش نيز تطبيق عدل بر موارد و جايگاه هاي خارجي اش مي باشد.

ثانيا: قسط، عدلي است كه ظهور يافته و محسوس گشته و از همين روست كه ترازو كردن اشياء را قسط مي گويند چون عدل و تعادل را به صورت آشكارا نمايش مي دهد  (معجم الفروق اللغويه، ابي هلال عسكري، ص 428).

منبع:  نهاد نمايندگي ولي فقيه در دانشگاهها